موشکهای غارت شده لیبی؛ تهدید امنیت جهانی
مترجم : محمود فاضلی بیرجندی
نویسنده : اسکات استوارت
موشکهای غارت شده لیبی؛ تهدید امنیتجهانی بخش اول
ماه مارس 2011 ( اسفند ماه 1389) همزمان با هجوم مردم به انبارهای تسلیحات دولت لیبی هشدار داده شد که دستبرد زدن به این انبارها میتواند راه بروز خشونتهای بزرگی را درمنطقه و حتی بیرون از منطقه بگشاید.
از آن هنگام شاهد بودهایم که شورشیان «طوارق» مردانی شبه نظامی که تا قذافی برسرکار بود تحت امر او بودند، با انبوه سلاحهایی که با خود داشتند، درحال ترک خاک لیبی به سوی زادبوم خود در شمال مالی بودند. طولی هم نکشید که همین شبه نظامیهای طوارق بر منطقه محل استقرار خود مسلط شدند و آن را از قلمرو دولت مالی منتزع کردند.
شبه نظامیان طوارق در نبردی که با دولت مالی داشتند صدها دستگاه خودروی وانت سبک در اختیار داشتند، که سلاحهای سنگین انفرادی بر آن سوار بود. این سلاحها از انبارهای تسلیحات لیبی غارت شده بود.
شبهنظامیان طوارق با این خودروها و سلاحها بر نیروهای دولت مالی تفوق داشتند و در مواردی حتی قدرت طوارق بر نیروی نظامی دولت میچربید. به تازگی هم گزارشهایی منتشر شده حاکی از آن که شورشیان طوارق مقدار زیادی موشک زمین به هوا هم از لیبی به یغما بردهاند.
ناگفته نماند که تاکنون گزارشی از استفاده از این سلاحها انتشار نیافته است، اما خبرهایی که از روابط طوارق با شاخهها و شعبههای مختلف القاعده در آفریقا و خصوصاً شبکه القاعده در مغرب عربی در دست است، هر ناظری را نگران میکند که مبادا القاعده از طریق روابطی که با طوارق دارد، به این سلاحها دسترسی پیدا کند. گزارشهایی از استفاده افراد القاعده از موشکهای زمین به هوای انفرادی منتشر شده که البته موثق و معتبر نیست.
مقامات الجزایری هم یکی دوبار ادعا کردهاند که مقادیری موشک زمین به هوا را کشف و ضبط کردهاند که از مرز لیبی به خاک کشورشان قاچاق میشد. آنان دریکی از این موارد، 15 قبضه و در مورد دیگر 28 قبضه از این موشکها را در نقطهای از بیابانهای جنوبی الجزایر موسوم به «آمنا» کشف و ضبط کردهاند.
شورشیان طوارق این موشکها را ابزار دفاع از خود در برابر حملههای هوایی قوای دولتی میدانند. وقتی نیروی هوایی موریتانی به نقاط شمال کشور مالی حمله میکند نیز شبه نظامیان القاعده به همین موشکها متوسل میشوند. اما مساله درخور تعمق این است که بدانیم حال که این موشکها در اختیار گروههایی نظیر القاعده قرار دارد، احتمال میرود آنان این سلاحها را در حملههای تروریستی به هواپیماهای مسافربری و پروازهای غیرنظامی هم به کار گیرند. در این مقاله به بررسی همین تهدید خواهیم پرداخت و جوانبی ازآن را تا حد ممکن برخواهیم رسید.
کارآیی و ناکارآیی موشکها
این موشکها در دهه 1960 میلادی وارد میدانهای جنگ شد و از آن زمان تاکنون بیش از یک میلیون قبضه از آن در جنگها به کار رفته و متجاوز از 25 کشورمبادرت به تولید آن کرده اند. ممالک بزرگی مثل ایالات متحده آمریکا، روسیه و چین تا کشورهای کوچک امثال کره شمالی یا پاکستان در زمره تولیدکنندگان موشکهای انفرادی قرار گرفتهاند.
این قبیل موشکها چنان که از نام آن بر میآید، سبک و منقول است و برای استفاده انفرادی ساخته میشود. موقع استفاده بر روی دوش فرد قرار میگیرد. درازای لوله پرتاب موشک چیزی کمتر از یک و نیم متر و قطر آن حدود 10 سانتی متر است. محل استفاده از این موشکها، خطوط مقدم جبهههاست، بنا بر این طراحی ساده و غیر تخصصی و نیز عمر عملیاتی نسبتا طولانی دارد. سازوکار هدایت این موشکها نسبتا غامض است، اما در عوض، هدفگیری و کاربرد سادهای دارد.
شعاع عمل نخستین نمونههای آن تا ارتفاع 1300 متر میرسید، اما نمونههای تازه تری که ساخته شده، خود را تا اهدافی که متجاوز از 3600 متری در حال پرواز باشد، میرساند.
این برد ممکن است حتی برای هدف گیری هواپیماهای مسافربری هم نامناسب باشد، اما در مراحل خیزش یا فرود که دو مرحله خطرناک برای هر نوع هواپیماست یا در مواقعی که هواپیماها - حتی جنگندهها - در ارتفاع پست پرواز میکنند، این موشکها بهترین وسیله برای نابود کردن هواپیماها است.
موشکهای انفرادی عموما طوری طراحی و ساخته میشود که محدودیت کمتری در قیاس با بقیه جنگافزارهای مدرن داشته باشد.
برخی تحقیقات حاکی از آن است که باتری موشک انفرادی تا حدود 22 سال کار میکند و این به معنای یکی از درازترین عمرهای عملیاتی برای تمامی انواع سلاح است. موشکی نمیتوان سراغ گرفت که چنین کاربرد سادهای داشته باشد، نیاز به نگهداری تخصصی نداشته باشد و عمر عملیاتی آن به این اندازه برسد. از طرفی، باتری مورد استفاده این موشک هم جنس پیشرفتهای ندارد که در دسترس نباشد و در بازار سیاه تسلیحات هم یافت میشود. مثلا باتری موشکی که القاعده برای زدن یک هواپیمای مسافربری در عملیات تروریستی سال 2002 «مومباسا» در کشور کنیا به کار گرفت، 28 ساله، اما هنوز کاملا عملیاتی بود.
به علاوه، گمان میرود که این موشکها، سامانه هدایت و کشف هدف ویژهای دارد که حتی وقتی هواپیمای در حال پرواز از سازوکار مخصوص رد گمکنی استفاده میکند، باز هم نمیتواند این موشکها را گمراه کند.
گفته میشود که بدترین مانع کاربرد موشکهای انفرادی علیه هواپیما، همانا نوع هواپیمای هدف است. به موازات پیشرفتهایی که در صنعت تولید این موشکها کسب شده، بدیهی است که فناوری گریزاز آن هم مخصوصاً در صنعت هواپیماسازی نظامی، پیشرفتهای شایانی کرده است. بدان معنا که هواپیماهای نظامی امروزین، اکثراً به سامانه ردگمکنی مجهز شدهاند تا بتوانند دست کم از گزند نمونههای قدیمتر این موشکها در امان بمانند. اما بیشتر شرکتهای هواپیمایی غیرنظامی به دلیل مسائل و مشکلات مالی، نمیتوانند ناوگان پرندههای خود را از سامانههای ردگم کنی موشکها بهرهمند کنند. این سامانهها به محض شلیک موشک به سوی هواپیما، خلبان را از موضوع آگاه میکنند تا بتواند در مهلت باقی مانده، دست به هر اقدام دفاعی یا گریز، از قبیل مانور یا استفاده از اشعه مادون قرمز بزند تا یا موشک را گمراه، یا دستگاه هدف یاب آن را با اشعه لیزر دچار خطای دید کند.
مطابق برآوردی که کارشناسان آمریکایی کرده اند، اگر قرار برتجهیز تمامی هواپیماهای مسافربری و نظامی باشد که دولت ایالات متحده در اختیار دارد، این کار 40 میلیارد دلار هزینه برمیدارد. چنین مخارج گزافی موجب شده که هنوز ناوگانهای تمامی شرکتهای هواپیمایی غیرنظامی دنیا، فاقد سامانههای دفاع ضد موشکی و بنابراین کاملا در برابر آن آسیب پذیرباشند.
*موشکهای انفرادی ضدهواپیما نخستین نمونههای این موشکها را دولت اتحاد جماهیر شوروی در سال 1968 وارد کارزار کرد. نخستین موشکها به جبهههای جنگ در ویتنام شمالی فرستاده شد تا در برابر هواپیماهای آمریکایی به کار گرفته شود. اما چندی نگذشت که گروههای شبه نظامی پی بردند این موشکها بهترین جنگافزار برای مقاصد تروریستی است که آنان در سر میپرورند.
نخستین مورد استفاده از موشک انفرادی، علیه یکی از هواپیماهای شرکت هوانوردی ویتنام شمالی به ثبت رسید. در نتیجه آن حمله تمامی 26 مسافر و خدمه هواپیمای یادشده کشته شدند. مشهورترین حمله موشکی از این نوع هم در سال 1994 به وقوع پیوست. در آن عملیات، دو قبضه موشک به سمت هواپیمای متعلق به شرکت هواپیمایی رواندا شلیک شد و در نتیجه، رئیس وقت جمهوری رواندا که در آن پرواز بود، کشته شد. درپی آن، قتل عام اسفباری در رواندا به وقوع پیوست که به قیمت جان حدود 800 هزار نفر در خلال یک صد روز پس از ترور رئیسجمهوری تمام شد. هویت فرد یا گروهی که مبادرت به آن حمله کرد تا به امروز معلوم نشده است.
اما موشکهای انفرادی به مرور و در طول سالها، دست کم در 20 کشور مورد استفاده قرار گرفته که در نتیجه، به بهای جان بیش از 900 انسان تمام شده است. آخرین موردی که این موشکها در حملهای تروریستی به کار گرفته شد، سال 2007 بود که شاخه« الشباب» گروه القاعده در سومالی طی آن، هواپیمایی باربری متعلق به کشور بلاروس را بر فراز خاک سومالی هدف قرار داد. آن حمله 11 کشته برجا گذاشت. نوع موشکی که درآن حمله مورد استفاده قرار گرفت، بنا به گزارشها، از موشکهای ساخت روسیه و تاریخ ساخت آن، سال 1995 بود. این موشکها با محمولهای از روسیه به اریتره ارسال، اما به طریقی نامعلوم به دست گروه الشباب افتاده بود.
باید دانست که اصابت موشکهای انفرادی، لزوما به معنای نابودی هدف و کشتار سرنشینهای هواپیمای هدف نیست. در مواردی، برخی هواپیماهای مسافربری توانستهاند پس از آن که هدف این موشک واقع شدهاند، بدون سقوط یا تلفات انسانی، اقدام به فرود اضطراری کنند.
یکی از این قبیل موارد در نوامبر 2004 روی داد و طی آن یک فروند ایرباس پُستی که از فرودگاه بغداد برخاسته بود، از ناحیه بال چپ هدف موشک قرار گرفت. هواپیما به شدت آسیب دید و یکی از موتورهای آن مشتعل شد، اما خلبان توانست آن را به فرودگاه بغداد بازگرداند و سالم به زمین بنشیند.
موشکهای غارت شده لیبی؛ تهدید امنیت جهانی بخش دوم و پایانی
پس از سرنگونی رژیم معمر قذافی در لیبی که با جنگ داخلی و مداخلات نیروهای
ناتو امکان پذیر شد، این کشور با فروپاشی روبرو بود و نهادهای ضعیف تشکیل
دهنده حکومت جدید، نتوانستند به نحوی شایسته اعمال حاکمیت کنند.
همین امر پیامدهای هولناکی به دنبال داشت که یکی از موحش ترین آنها، گشوده
شدن درهای زرادخانه تسلیحاتی لیبی به روی شبه نظامیان، به ویژه آنانی بود
که با القاعده نیز سرو سری داشتند. قاچاق سلاح از لیبی به خارج مرزها و
گسترش آن به منطقهای که القاعده در آن فعال است، نگرانیهایی ایجاد کرد که
بررسی آنها موضوع مقاله پیش روست.
***
نکته مهمی که درباره آثار عملیاتی این قبیل موشکها لازم به ذکر است همان
است که این موشکها چون برای استفاده دستی ساخته میشود، کلاهک جنگی کوچکی
دارد و آثار تخریبی آن چندان زیاد نیست.
این موشکها بیشتر برای زدن هواپیماهایی کاربرد دارد که مخصوص حمل سوخت و
تسلیحات است و در ارتفاع پایین پرواز میکند. به همین جهت این موشکها برای
سرنگون کردن پرندههای غول پیکر باربری یا مسافربری کارآیی ندارد و این
نوع هواپیماها در صورتی که هدف این موشکها قرار گیرند، هم با خطر زیاد
مواجه نخواهند شد. اما خطر را نمیتوان نادیده یا ناچیز انگاشت.
هواپیماهای غول پیکر هم در قسمتی از طول مسیر، ناگزیر از پرواز در ارتفاع
پایین برای برخاستن و یا فرود هستند. در این قسمت از پرواز که طی آن مسافت
زیادی هم طی میشود، هواپیما در معرض بیشترین خطر قرار دارد.
دشواری این قسمت از پرواز هم به این دلیل زیاد است که هواپیما در ارتفاع
پایین پرواز میکند و خلبان کمترین فرصت را برای اتخاذ تدبیر و دست زدن به
عملیات نجات در اختیار دارد.
چشم انداز
چنان که برشمرده شد، موشکهای انفرادی ضد هواپیما از سال 1973 تا کنون دست
کم30 فروند هواپیما را سرنگون و متجاوز از 900 نفر را به کام مرگ فرستاده
است.
نتایج جانی و مالی تاسف بار این حملهها جامعه جهانی را به فکر اتخاذ
تدابیر هماهنگ و مشترک برای دور کردن موشکها از بازار سلاح اسلحه کرده
است.
در نتیجه بذل همین اقدامات مشترک بینالمللی است که در فاصله سال 2000 تا
2010،حوادث هوایی ناشی از اصابت موشک انفرادی در مقایسه با مدت ده ساله
مشابه قبل از آن، 66 درصد کاهش یافته است. با وصف اینها کشف گاهبهگاه
محمولههای غیر مجاز این موشکها در کشورهای مختلف، گواه آن است که شبه
نظامیان همچنان سر در پی این موشکها داشته و مرتب در صددند تا هرچه بیشتر
بدان دست یابند.
درحال حاضر هم گمان غالب این است که دست کم 11 گروه شبه نظامی غیر دولتی در
دنیا، مقادیری از این موشکها را در اختیار دارند. گاه به گاه گزارشهایی
از استفاده از این موشکها در عراق یا افغانستان هم منتشر شده است.
گزارشهایی هم در دست است که بالغ بر 10 گروه شبه نظامی دیگر و در راس آنها
گروه نیروهای مسلح انقلابی کلمبیا موسوم به «فارک» هم در پی دستیابی به
این موشکهاست.
در یک ساله اخیر و درپی متلاشی شدن رژیم معمر قذافی در لیبی و اعلام غارت
زرادخانههای موشکی لیبی و راه یافتن مقادیری از انواع سلاحهای موجود در
آن به بازار سیاه
بین المللی، میتوان حدس زد که گروههایی که درپی دستیابی به موشکهای
انفرادی ضدهوایی بودهاند، تا حد ممکن خود را به این سلاح مجهز کرده
باشند.
نظر آگاهان در این باره یکسان نیست. اما گمان میرود دولت لیبی 20 هزار
قبضه از انواع جدید یا قدیم این موشکها را، اعم از انفرادی یا موشکهای
کوچکی که از روی خودرو پرتاب میشود، در انبارهای تسلیحات خود داشته است.
نیروهای آمریکایی و ناتو در مدت حمله به لیبی نتوانستهاند بیش از 5000
قبضه از این موشکها را به دست آورند. اعتقاد بر آن است که حدود 5000 قبضه
هم هنوز در داخل کشور لیبی بوده یا به دست گروههای شبه نظامی افتاده باشد.
باز هم 10 هزار قبضه دیگر از این موشکها ناپدید شده است.
اگر حساب کنیم که تعدادی از آنها در جریان حملههای هوایی نابود شده یا حتی
علیه جنگندههای ناتو به کار رفته باشد، باز هم بیشتر موشکها همچنان
ناپدید خواهد بود. بدین معنا که بدون تردید به خارج از لیبی قاچاق شده است.
دست اندرکاران قاچاق سلاح در دنیا و حتی لیبی هم گروهها یا سازمانهای
مشخص و شناخته شده نیستند که بتوان با مطالعه آنها به آماری تخمینی از
موجودی انبارهای تسلیحاتی آنان دست یافت.
دولت آمریکا چندی پیش برنامهای را با اعتبار 40 میلیون دلار به منظور
بازیابی و خرید موشکهای لیبیایی در داخل و خارج از آن کشور به اجرا
درآورد، اما تردیدی نیست که موشکها از لیبی به خارج برده شده است.
در ماه فوریه گذشته دولت الجزایر تعدادی از این موشکها را کشف کرد که در حال خارج شدن قاچاقی از لیبی به مقصد الجزایر بود.
دولت مصر هم در سپتامبر 2011 گزارش داد که هشت قبضه موشک در صحرای سینا کشف شده که به صورت غیرمجاز جابه جا میشد.
یک ماه قبل از آن هم دو فروند هلی کوپتر «کبرا» متعلق به ارتش اسرائیل در
صحرای سینا هدف همین موشکها قرار گرفت و سرنگون شد و هشت خدمه آن همگی
کشته شدند.
آن حادثه آثار چندان سهمگینی بر امور هوایی رژیم اسرائیل گذاشت که پروازهای تجاری به مقصد فرودگاه «ایلات» تا مدتی ممنوع شد.
اکنون با علم به این که انواع این موشکها در نقطههای مختلف در دست شبه
نظامیان گروههای گوناگون و حتی القاعده قرار دارد، جامعه بینالمللی نگران
است که هرآن حادثه تازهای در گوشهای از دنیا به وقوع پیوندد. پارهای از
گروهها هم عملیات علیه هواپیماها را در دستور کار خود قرار داده و علناً
به آن مباهات کردهاند. حمل و نقل هوایی هم چیزی است که پیوسته در دنیا
ترقی میکند و رو به گسترش دارد.
ممکن است شبه نظامیان نتوانند موشکهای خود را راحت به خاک آمریکا یا کشورهای اروپایی وارد کنند.
اما هدف قرار دادن پرندههای غربی در قلمرو ممالک آسیایی و آفریقایی کار چندان دشوار و دور از انتظاری نیست.
اینک بیش از یک سال است که انبارهای موشکی لیبی غارت شده و اگر هنوز
خبرهایی از حمله موشکی به هواپیماها در هر نقطهای از دنیا منتشر نشده، جای
تعجب است.